డిజిటల్ లావాదేవీలు రోజురోజుకీ పెరుగుతున్న నేపథ్యంలో సైబర్ మోసాలు కూడా అదే స్థాయిలో పెరుగుతున్నాయి. ఓటీపీ మోసాలు, ఫేక్ కాల్స్, డిజిటల్ అరెస్ట్ పేరుతో జరుగుతున్న ఫ్రాడ్లతో సామాన్యులు పెద్ద మొత్తంలో నష్టపోతున్నారు. ఈ పరిస్థితుల్లో బాధితులకు కొంత భరోసా కలిగించే నిర్ణయాన్ని భారత రిజర్వ్ బ్యాంక్ ప్రకటించింది.
ఆర్బీఐ గవర్నర్ సంజయ్ మల్హోత్రా ప్రకటించిన తాజా మార్గదర్శకాల ప్రకారం, ఆన్లైన్ మోసాల్లో డబ్బులు కోల్పోయిన వినియోగదారులకు గరిష్టంగా రూ.25,000 వరకు పరిహారం లభించేలా ప్రత్యేక వ్యవస్థను అమలు చేయనున్నారు. అయితే ఇది చిన్న మొత్తాల డిజిటల్ లావాదేవీలకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది. బాధితుడు కోల్పోయిన మొత్తం ఎంతైనా సరే, రూ.25,000 లేదా నష్టపోయిన మొత్తంలో 85 శాతం — ఏది తక్కువైతే అది పరిహారంగా అందుతుంది.
ఈ సౌకర్యం మొదటిసారి మోసపోయిన వినియోగదారులకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది. ముఖ్యంగా చిన్న చిన్న ట్రాన్సాక్షన్లలో మోసపోయినప్పుడు ఆర్థికంగా తీవ్ర ఇబ్బందులు పడకుండా ఉండటమే లక్ష్యంగా ఈ నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు ఆర్బీఐ పేర్కొంది. పరిహారం కోసం అవసరమైన నిధులను ‘డిపాజిటర్ ఎడ్యుకేషన్ అండ్ అవేర్నెస్ ఫండ్’ నుంచి కేటాయిస్తారు. మొత్తం నష్టంలో 70 శాతం ఆర్బీఐ భరిస్తే, మిగిలిన భాగాన్ని బ్యాంకులు మరియు వినియోగదారులు పంచుకోవాల్సి ఉంటుంది.
ఆర్బీఐ గణాంకాల ప్రకారం, ప్రస్తుతం నమోదవుతున్న సైబర్ మోసాల్లో 60 శాతానికి పైగా కేసులు చిన్న మొత్తాలకే సంబంధించినవి. ముఖ్యంగా రూ.55,000 లోపు లావాదేవీల్లో ఎక్కువగా మోసాలు జరుగుతున్నాయి. ఓటీపీ పంచుకోవడం వంటి తప్పిదాలు చేసిన సందర్భాల్లో కూడా వినియోగదారులకు ఒక అవకాశం ఇవ్వాలనే ఉద్దేశంతో నిబంధనలను కొంత సడలించారు.
పరిహారం ప్రకటనతో పాటు, డిజిటల్ పేమెంట్ల భద్రతను మరింత బలోపేతం చేయడానికి ఆర్బీఐ పలు ప్రతిపాదనలు చేసింది. పెద్ద మొత్తాలు లేదా కొత్త లబ్ధిదారులకు నగదు బదిలీ చేసినప్పుడు వెంటనే క్రెడిట్ కాకుండా కొంత సమయం ఆలస్యం చేసే విధానాన్ని పరిశీలిస్తోంది. దీనివల్ల అనుమానాస్పద లావాదేవీలను గుర్తించేందుకు అవకాశం ఉంటుంది.
సీనియర్ సిటిజన్లను లక్ష్యంగా చేసుకుని జరిగే మోసాలపై కూడా ఆర్బీఐ ప్రత్యేక దృష్టి సారించింది. వృద్ధులకు అదనపు ధృవీకరణ దశలు ప్రవేశపెట్టి భద్రతను పెంచాలని బ్యాంకులకు సూచించింది. అంతేకాకుండా, అప్పుల వసూళ్ల పేరుతో వేధింపులకు పాల్పడే రికవరీ ఏజెంట్లపై కఠిన చర్యలు తీసుకునేలా మార్గదర్శకాలు సిద్ధం చేస్తున్నట్లు తెలిపింది.
డిజిటల్ ఆర్థిక వ్యవస్థ వేగంగా విస్తరిస్తున్న ఈ కాలంలో వినియోగదారుల రక్షణ అత్యంత ముఖ్యమని ఆర్బీఐ స్పష్టం చేసింది. సైబర్ మోసాలపై అవగాహన పెంపు, భద్రతా చర్యల బలోపేతం, బాధితులకు తక్షణ సహాయం — ఇవే కొత్త ఫ్రేమ్వర్క్ లక్ష్యాలు.
ఆన్లైన్ లావాదేవీలు చేసే ప్రతి ఒక్కరూ జాగ్రత్తగా వ్యవహరించాల్సిన అవసరం ఉందని నిపుణులు సూచిస్తున్నారు. అనుమానాస్పద కాల్స్, మెసేజ్లకు స్పందించకుండా, బ్యాంక్ వివరాలు పంచుకోకుండా ఉండడం ద్వారా చాలా మోసాలను నివారించవచ్చని చెబుతున్నారు.
ఆర్బీఐ తాజా నిర్ణయం డిజిటల్ యుగంలో వినియోగదారులకు కొంత భరోసా ఇచ్చినట్టే. అయితే మోసాలు పూర్తిగా ఆగాలంటే ప్రజల్లో అవగాహన, జాగ్రత్తలు కూడా అంతే అవసరం.
